Kompetencje medialne i cyfrowe
Materiały tej lekcji są na razie tylko do czytania na stronie. Kod przepisz albo skopiuj do swojego edytora.
Czego się nauczysz
W sieci każdy może opublikować wszystko – prawdę, plotkę i celowe kłamstwo. Na tej lekcji nauczysz się sprawdzać informacje, legalnie korzystać z cudzych utworów i dbać o to, co sam po sobie zostawiasz w internecie.
Po tej lekcji:
- ocenisz wiarygodność informacji, odpowiadając na pięć pytań o źródło,
- odróżnisz dozwolony użytek, licencję CC i domenę publiczną,
- wyjaśnisz, czym jest ślad cyfrowy i jak reagować na cyberprzemoc.
Skąd wiesz, że to prawda?
Fałszywe informacje (fake news) bywają tworzone celowo – dla kliknięć, pieniędzy albo wpływu na opinie. Pięć pytań do każdej informacji:
- Kto jest autorem i czy jest ekspertem?
- Kiedy to opublikowano?
- Czy podano źródła i czy da się je sprawdzić?
- Czy inne wiarygodne źródła piszą to samo?
- Czy tytuł gra na emocjach („SZOK!”)?
Narzędzia: wyszukiwanie obrazem (Google Lens, TinEye) pokazuje, gdzie zdjęcie pojawiło się wcześniej, a serwisy fact-checkingowe, np. Demagog.org.pl, sprawdzają popularne twierdzenia.
Zdjęcia, nagrania i teksty mogą być wygenerowane przez sztuczną inteligencję (deepfake). Odpowiedzi chatbotów też trzeba sprawdzać.
Prawo autorskie w sieci
Zdjęcia, teksty, muzyka i filmy są chronione prawem autorskim. „Znalazłem w Google” nie oznacza, że możesz to wykorzystać.
- Dozwolony użytek – możesz korzystać z utworu na własne potrzeby i cytować fragment z podaniem autora i źródła.
- Licencje Creative Commons (z lekcji o okładce): BY, SA, NC, ND – określają, co wolno.
- Domena publiczna – utwory, do których prawa majątkowe wygasły (w Polsce co do zasady 70 lat po śmierci autora), np. w serwisie Wolne Lektury.
Podpisanie cudzej pracy – także wygenerowanej przez AI – swoim nazwiskiem to plagiat.
Ślad cyfrowy i wizerunek
Wszystko, co publikujesz – wpisy, komentarze, zdjęcia, polubienia – tworzy twój ślad cyfrowy. Usunięty wpis mógł już zostać skopiowany.
Zanim opublikujesz, zapytaj siebie:
- czy chcesz, żeby za 5 lat zobaczył to pracodawca,
- czy masz zgodę osób na zdjęciu,
- czy nie zdradzasz danych osobowych.
Sprawdź ustawienia prywatności: kto widzi twoje posty i profil, czy zdjęcia nie zawierają lokalizacji.
Netykieta i cyberprzemoc
- Pisz tak, jak mówiłbyś twarzą w twarz. WIELKIE LITERY oznaczają krzyk.
- W wiadomości do nauczyciela lub urzędu: temat, powitanie, podpis.
- Nie przesyłaj dalej cudzych wiadomości i zdjęć bez zgody.
Cyberprzemoc to ośmieszanie, groźby, publikowanie kompromitujących zdjęć, podszywanie się pod kogoś. Jeśli tego doświadczasz albo widzisz: nie odpowiadaj agresją, zrób zrzuty ekranu, zablokuj sprawcę, zgłoś to administratorowi serwisu i dorosłej osobie, której ufasz.
Pomoc: telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111.
Spróbuj sam
Wpisz w wyszukiwarkę swoje imię i nazwisko w cudzysłowie – co znajdzie obca osoba? Wybierz jedną popularną informację z internetu i sprawdź ją pięcioma pytaniami z tej lekcji.
Na karcie pracy do tej lekcji: zadania sprawdzające 1–3 razem na lekcji i zadania domowe 1–5 samodzielnie.
Sprawdź się
- Ocenię wiarygodność informacji, odpowiadając na pięć pytań o źródło.
- Odróżnię dozwolony użytek, licencję CC i domenę publiczną.
- Wyjaśnię, czym jest ślad cyfrowy i jak reagować na cyberprzemoc.
Na następnej lekcji: e-learning – jak skutecznie uczyć się przez internet.